Met dit artikel levert auteur Foti Benlisoy een bijdrage aan de actuele debatten in de antifa-bewegingen in Europese landen. Het verscheen op 7 oktober vorig jaar in het Turkse Ayr?m Magazine, en werd daarna vertaald in het Duits door Lower Class Magazine. Doorbraak.eu vertaalden het in twee delen (deel 1 en deel 2) in het Nederlands. Wij hebben deze twee delen hier samengevoegd.

“In het verleden was de anti-fascistische strategie tegenover openlijk gewelddadige militante nazi-groepen duidelijk. Je moest voorkomen dat ze gingen marcheren, ze terugduwen, voorbereid zijn op fysieke confrontaties en, indien nodig, voorkomen dat ze zich organiseerden. Vandaag de dag is het veel moeilijker. In het geval van populistische bewegingen is de houding van het publiek veranderd en het geweld van vertegenwoordigers van extreem-rechts is niet meer zo duidelijk en ondubbelzinnig, waardoor het moeilijker is om militante anti-fascistische strategieën tegen hen te legitimeren.”

“Vroeger was het gemakkelijk om beruchte neo-nazi’s in diskrediet te brengen, omdat anti-fascisten erop konden vertrouwen dat het grote publiek qua ideeën en soms fysiek aan hun kant stond. De opkomst van AfD en Pegida heeft het traditionele anti-fascisme echter in een crisis gestort, omdat het niet langer geconfronteerd wordt met een minderheid van extreme groepen, maar met een veel groter deel van de samenleving dat racistische standpunten uitdraagt. Militante anti-fascistische strijdmethoden werken niet meer als je te maken hebt met vijftienduizend mensen in Dresden of met een partij die twintig procent van de stemmen kreeg.”

“Het anti-fascisme op straat (demonstraties, marsen, enzovoorts) bevindt zich nu in een impasse: of het wordt geconfronteerd met politiek onbeduidende maar fysiek gevaarlijke extreem-rechtse groepen, of het wordt geconfronteerd met politiek belangrijke groepen en partijen die niet alleen op straat aanwezig zijn, maar ook goed geïntegreerd zijn in het politieke spel, beschermd worden door politie, en door een groot deel van de samenleving als legitiem worden gezien. Een van de gevolgen van de “LePenisering in de hoofden” is dat de anti-fascistische strijd zowel in de ogen van de overheid als in de ogen van de samenleving illegitiem is geworden.”

Zo beschreven anti-fascistische activisten uit Denemarken, Duitsland en Frankrijk de situatie die is ontstaan door de mainstreaming van het fascisme (met voorzetsels als “nieuw”, “post” of ‘laat’) en de daaruit voortvloeiende blokkering van “traditionele” anti-fascistische strijdmiddelen en -methoden. (1) Het is duidelijk dat we ons in een periode bevinden waarin de consensus die ontstond aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, die fascisme, tenminste in principe, als een onwettige politieke tendens beschouwde en beloofde om de gangen van de macht ervoor gesloten te houden, grotendeels verdwenen is. In dit zogenaamde “post-anti-fascistische” tijdperk bevindt het traditionele anti-fascisme zich in een crisis. Het is noodzakelijk om het anti-fascisme te heroverwegen in de ongunstige omstandigheden van vandaag, dat wil zeggen omstandigheden waarin de huidige versies van het spook van het fascisme boven ons zweven en deze nieuwe vormen grotendeels genormaliseerd zijn.

De mainstreaming van het fascisme en de transformatie ervan tot een legitieme en geloofwaardige politieke actor is een ontwikkeling die in Turkije (net als in Italië) al veel eerder heeft plaatsgevonden. De normalisering van de Grijze Wolven-partij MHP en de beweging van de “Ülkücü” (“idealisten”), en de opmars daarvan naar het centrum, is een proces dat sinds het midden van de jaren negentig met onderbrekingen is geïntensiveerd. Na die jaren werd MHP-leider Türke? door de mainstream media een “wijze leider” genoemd en werd zijn partij al snel een erkende en geaccepteerde politieke speler. Bovendien werd het “idealisme” (“Ülkücülük”) populair door in feite het centrum van de gevestigde politiek aan te vallen. We kunnen dus aannemen dat de ontwikkelingen die het “traditionele” anti-fascisme in veel landen in een crisis brachten, in ons land al veel eerder plaatsvonden en dat in die zin de crisis van het anti-fascisme in ons land ook “dieper geworteld” is. Juist daarom is het veel noodzakelijker en dringender voor ons om te discussiëren over de mogelijkheden van een anti-fascisme dat aangepast is aan de ongunstige omstandigheden en condities van vandaag.

Hoe kunnen we fascisme stoppen?

In een recent artikel in Birikim Güncel bespreekt Tan?l Bora, die zich terdege bewust is van deze noodzaak, de mogelijkheden van het hedendaagse anti-fascisme en verwijst hij naar het boek “How We Can Stop Fascism” van de Britse auteur Paul Mason. (2). Op dit punt moet worden opgemerkt dat Bora een persoon is die sinds de jaren negentig heeft gewezen op het gevaar van de mainstreaming van de fascistische beweging en de aandacht heeft gevestigd op de ernstige gevolgen daarvan. Zo heeft Bora het verhaal over de “boze MHP-aanhangers”, dat vanaf de tweede helft van de jaren negentig de media domineerde en elke politieke terughoudendheid ten opzichte van de MHP veroordeelde als “dogmatisme” of “onvermogen om verandering te begrijpen”, terecht omschreven als “anti-anti-fascisme”: “Dit is een taboe dat men anti-anti-fascisme kan noemen. Elke opmerking over de MHP die niet wordt verblind door de legende ‘die is veranderd, die is verbeterd’ wordt bestempeld als bevooroordeeld tegen die partij, als een dogmatische anti-fascistische tirade, zonder de noodzaak om de inhoud te meten en te wegen.” (3)

Bora’s opvattingen over de crisis van het anti-fascisme en de activering van een hedendaagse anti-fascistische politiek en gevoeligheid zijn alleen al vanwege deze volharding en intellectuele inspanning belangrijk. In zijn meest recente artikel baseert Bora zich op het boek van Paul Mason, dat hij nadrukkelijk beschrijft als “uiterst nuttig”. Een opmerking vooraf: Paul Mason is een nogal berucht figuur in radicaal/revolutionair Europees links, op zijn zachtst gezegd niet de meest betrouwbare. Afkomstig van radicaal-links, is Mason de laatste jaren geleidelijk naar het centrum opgeschoven. Hij werd een “havik” na de oorlog in Oekraïne, pleitte voor de volledige militarisering van zijn land en Europa, en probeerde zich tijdens de laatste verkiezingen kandidaat te stellen voor de Labourpartij, tégen Corbyn. Deze politieke “misstappen” zijn niet het gevolg van Masons persoonlijke grillen, maar van de politieke positie die hij in zijn boek verdedigt, namelijk zijn overtuiging dat de opkomende fascistische golf alleen kan worden verslagen door een alliantie van links met wat Tariq Ali, zoals bekend, het “extreme centrum” noemde.

Volgens Mason “kan fascisme, als het eenmaal in opmars is, alleen verslagen worden door staatsoptreden in combinatie met de sociale mobilisatie van groepen die onder een fascistisch regime zouden kunnen lijden”. (4) De manier om het bestaande staatsapparaat te mobiliseren tegen het fascisme is het creëren van een nieuw “volksfront” tussen links en de sociale strijden aan de ene kant, en het politieke centrum (dat wil zeggen het “extremistische centrum”) aan de andere kant. “De enige manier om het fascisme te verslaan, zowel politiek als cultureel, is door een politieke alliantie tussen het centrum en links, met een volksbeweging en een inspanning om het anti-fascisme in alle aspecten van de populaire cultuur te verankeren.” (5)

Mason pleit voor een “wapenstilstand” tussen het liberale centrum en links en sociale strijd, die een gezamenlijke strijd tegen het fascisme mogelijk zou maken. Hij droomt van een nieuw “volksfront” dat socialistisch links en het liberale midden “in het midden” verenigt. Het liberale midden zou de meest destructieve dimensies van het neo-liberalisme moeten laten varen, terwijl links water bij de wijn zou moeten doen en zijn radicale politieke aspiraties “voorlopig” in de ijskast zou moeten zetten. “Om een modern volksfront te laten werken, zou het liberalisme moeten herhalen wat de Franse Radicale Partij in 1935-36 deed en Roosevelt aan het begin van de New Deal: terugkeren naar een nieuw soort economisch beleid dat tenminste gedeeltelijk in overeenstemming is met de eisen van de radicale sociaal-democratie. In de tussentijd zal links ongeveer de helft van zijn programma en de meeste van zijn obsessies in een doos met het label ‘komt later’ moeten stoppen.” (6)

In een situatie waarin centrum-rechts grotendeels de politieke agenda van extreem-rechts heeft overgenomen op gebieden als migratie en “anti-gender ideologie”, terwijl centrum-links stevig vastzit aan neo-liberalisme en Atlantische politiek, is Masons suggestie van een nieuw volksfront tussen centrum en links duidelijk irrelevant. Bovendien blijkt uit Masons eigen politieke ervaring dat een dergelijke politieke houding het risico met zich meebrengt dat links, geconfronteerd met het schrikbeeld van het fascisme, verder naar rechts opschuift, haar politieke onderscheidend vermogen verliest en de verlengde arm van het extremistische centrum wordt. Hoe een dergelijke houding de fascistische escalatie kan stoppen, blijft een raadsel. In Frankrijk bijvoorbeeld hoef je geen helderziende te zijn om te voorspellen dat de door Mason voorgestelde alliantie tussen het Nouvelle Front Populaire en Macron tegen het Rassemblement National van Le Pen, socialistisch links naar de zijlijn zou leiden en de sociale strijd zou verlammen en demoraliseren. Vooral onder de omstandigheden waarin de liberalen van Macron na de laatste verkiezingen een feitelijke alliantie zijn aangegaan met het Rassemblement National om een regering onder leiding van het Nouvelle Front Populaire te blokkeren… De politieke positie die Mason voorstelt, zal er slechts toe leiden dat de laatste obstakels voor de opkomst van het fascisme in Frankrijk worden geneutraliseerd.

Tussen liberalisme en fascisme

Mijn bedoeling met dit artikel is niet om Masons boek en zijn belangrijkste stellingen te bekritiseren. In plaats daarvan wil ik twee argumenten bespreken die aan de basis lijken te liggen van Masons politieke positie en die gedeeld lijken te worden door Tan?l Bora. Beide argumenten wijzen op cruciale probleemgebieden in de strijd tegen bijgewerkte versies van fascisme. Het eerste is dat het liberalisme een “natuurlijke” “ander” van het fascisme is en als zodanig een noodzakelijke potentiële bondgenoot van links tegen het fascisme.

In zijn boek benadrukt Mason dat de belangrijkste vijand (“nemesis”) van het liberalisme niet het socialisme is, maar het fascisme. Hij staat hierin natuurlijk niet alleen. Het wordt nu algemeen erkend dat fascisme, opgevat als de “aanbidding van de staat” (of totalitarisme), fundamenteel ingaat tegen het vermeende “anti-staat” liberalisme (hoewel er een hele literatuur bestaat over het feit dat het anti-staat karakter van het klassieke of “neo”-liberalisme eigenlijk staatsdwang vereist, een autoritaire staat). Er zijn zelfs opvattingen die het fascisme zien als een soort “socialisme” (een nationaal of proletarisch-vrij socialisme), maar dan één dat gedegenereerd en misvormd is door zijn anti-bourgeois en anti-liberale houding. Deze laatste benadering, die meer aandacht besteedt aan wat het fascisme zegt dan aan wat het doet (dat wil zeggen aan het klassenkarakter en de functie van het fascisme), hecht te veel belang aan zijn anti-plutocratische betogen en zogenaamd revolutionair jargon, en gaat uit van een onoverbrugbare kloof tussen fascisme en liberalisme. (7) Degenen die de liberale traditie oproepen om zich te mobiliseren tegen het fascisme, en zelfs, zoals Mason (en Bora), links adviseren om “op te houden liberalen als vijand nummer één te beschouwen”, gaan uit van deze hypothetische tegenstelling tussen liberalisme en fascisme.

Alberto Toscano herinnert ons er echter aan dat de relatie tussen fascisme en liberalisme geenszins een tegenstelling is die elkaar uitsluit. “Vandaag de dag, nu we worstelen met de naweeën en herhalingen van het fascisme, moeten we niet vergeten dat het bijna honderd jaar geleden aan de macht kwam, niet als een vorm van ‘totalitarisme’ dat het politieke en het economische samenvoegde, maar als een bijzonder virulente, door de staat geleide anti-staat. In dit opzicht werd het overigens aanvankelijk verwelkomd door veel liberalen, van Einaudi tot Benedetto Croce.” (8) Aangezien het huidige onderzoek naar fascisme zich onthoudt van het bespreken van de klasse-inhoud en functie van fascisme, wordt vaak over het hoofd gezien dat fascisme juist een burgeroorlogsmachine is die in werking treedt met als doel het liberalisme en de marktmaatschappij van zichzelf te bevrijden, vooral van de “bedreigingen” (de bedreiging van massademocratie en links) die politiek liberalisme mogelijk maakt. De continuïteiten tussen fascisme en liberalisme worden daarom buiten de discussie gehouden. Het fascisme wordt gereduceerd tot een uitzondering, een “onvergelijkbare catastrofe” of een “absoluut kwaad” in de woorden van Tan?l Bora, die niets te maken heeft met de structuren van overheersing en uitbuiting van het verleden en dus ook van het heden.

(eind deel 1)

Zoals Domenico Losurdo heeft aangetoond in zijn uitgebreide studie over de geschiedenis van het liberalisme, is dat nauw verbonden met de elementen die het fascisme mogelijk maken, zoals anti-democratie, elitisme, racisme, slavernij, kolonialisme en sociaal-darwinisme. In dit opzicht “is het banaal ideologisch om de catastrofe van de twintigste eeuw te beschrijven als een soort nieuwe barbaarse invasie die onverwacht een gezonde en gelukkige samenleving aanviel en overweldigde.” (9) In “Late Victorian Holocausts” bespreekt Mike Davis hoe de liberale doctrine genocidale gevolgen had in wat nu het “mondiale zuiden” wordt genoemd. “Miljoenen mensen stierven niet buiten de grenzen van het ‘moderne wereldsysteem’, maar in het proces van hun gedwongen integratie in de economische en politieke structuren ervan. Ze werden afgeslacht in de gouden eeuw van het liberale kapitalisme (…) toen de ‘heilige’ principes van Smith, Bentham en Mill werden verwerkelijkt als een ‘gebod van God’.” (10) In zijn studie “Origins of Nazi Violence” stelt Enzo Traverso dat de oorsprong van de misdaden van het nationaal-socialisme te vinden is in “het Europese industriële kapitalisme, in het kolonialisme en imperialisme, in de ontwikkeling van de moderne wetenschap en technologie, in het Europa van de eugenetica en het sociaal-darwinisme, kortom in de ‘lange’ geschiedenis van Europa in de negentiende eeuw, die eindigde in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog.” (11)

Fascisme is daarom noch ongekend noch onvergelijkbaar, dat wil zeggen het is geen “absoluut” fenomeen zonder voorlopers of nawerkingen. In plaats van het fascisme te depolitiseren door het tegenovergestelde te beweren, is het belangrijk om het fascisme en zijn misdaden te historiseren en in een context te plaatsen. In plaats van het fascisme als een uitzondering te zien, is het nodig om de connecties met zijn voorlopers te benadrukken, zoals de vestigingskolonialistische regimes die heersten tijdens de gouden eeuw van het liberalisme, die Michael Mann “genocidale democratieën” noemde en Domenico Losurdo “democratieën van hogere etniciteiten”. Alleen door te wijzen op dergelijke verbanden kunnen we voorkomen dat de misdaden van het fascisme, zoals de Holocaust/Shoah, vandaag de dag worden gebruikt om bijvoorbeeld de Palestijnse bevrijdingsbeweging te criminaliseren, oftewel het instrumentaliseren van de beruchte herinnering aan het fascisme om de status quo te verdedigen.

Zoals Ishay Landa benadrukt: “Het fascisme was geen buitenstaander in de liberale ‘open samenleving’; het was eerder een insider in deze niet-zo-open samenleving. Verre van de antithese van het fascisme te zijn, zijn absolute tegenpool, droeg de liberale orde aanzienlijk bij aan het fascisme en was het de voorbode van veel van zijn verreikende manifestaties.” Veel van de kwaadaardige en extreme aspecten van het fascisme die schijnbaar tegengesteld zijn aan het liberalisme (afwijzing van democratie, dictatuur, chauvinistisch nationalisme, imperialistische oorlog en racisme) zijn historisch verbonden met het liberalisme. “Het fascisme was grotendeels (dat wil zeggen niet helemaal) een organisch product van ontwikkelingen binnen de liberale samenleving en ideologie. Het was een extreme poging om de crisis van het liberalisme op te lossen, om het te bevrijden uit de impasse waarin het terecht was gekomen en om de bourgeoisie van zichzelf te redden.” (12)

Natuurlijk gaat het niet alleen om het bespreken van de historische oorsprong. Als het fascisme niet wordt gezien als een historisch ongeluk, als een uitzondering, maar als een potentieel dat geworteld is in de structuren van overheersing en uitbuiting van de kapitalistische moderniteit, dan wordt het mogelijk om de terugkeer ervan te verklaren. Natuurlijk zijn dit geen terugkerende gebeurtenissen, maar tendensen die veroorzaakt worden door dezelfde historische structuren. Door te kijken naar de continuïteiten tussen het vroegere liberalisme en fascisme, dat een cruciale rol heeft gespeeld in het in stand houden van deze structuren van overheersing en uitbuiting, wordt het ook mogelijk om na te denken over de verbanden en continuïteiten tussen het huidige, nieuwe liberalisme en de post-, late- of neo-fascismen die zijn ontstaan. De huidige versies van historisch fascisme zijn een vorm van politisering die specifiek is voor het late tijdperk van het neo-liberalisme, waarin de arbeidersklasse gefragmenteerd en geatomiseerd is en waarin met name de ’trickle-down’ economie (waarbij de welvaart naar beneden zou doorsijpelen) alle pretenties heeft verloren. Het neo-liberalisme creëert een maatschappij die de onderliggenden ten gronde richt, terwijl het fascisme deze sociale situatie verdiept door middel van beleid dat sommigen van de onderliggenden zelfs het leven kost. In die zin bestaat het “extremisme” van extreem-rechts uit het tot haar logische einde doortrekken van de autoritaire neigingen en de haat tegen gelijkheid die inherent zijn aan het neo-liberalisme. Een “anti-fascisme” dat hier geen rekening mee houdt, zal onvermijdelijk een obscuur en ineffectief aanhangsel van het extremistische centrum worden.

Minimaal anti-fascisme?

Tan?l Bora is voorstander van het voorstel van Mason, die anti-fascisme definieert als een compromis tussen liberalisme en socialisme, en die radicaal/revolutionair-links oproept om zijn horizon van verwachtingen te beperken. Dit gaat zo ver dat hij bereid is om de lat zo laag te leggen dat hij een “regressie van extremisten in de richting van populisme” en zelfs een “regressie in de richting van racisme, nationalisme, seksisme” als winst beschouwt. Hij definieert anti-fascisme als een “echte en vitale reden voor een minimum aan overeenkomsten” en roept op tot de constructie van een “anti-fascistisch minimum” (in verwijzing naar de term “fascistisch minimum”, die op zijn beurt verwijst naar de zoektocht naar een “ideaaltype” om fascisme in de sociale wetenschappen te definiëren).

Maar zoals Mason zelf toegeeft tussen de regels van zijn boek door, waren de helderste bladzijden in de geschiedenis van het anti-fascisme in de vorige eeuw niet het resultaat van de vernauwing (tot een minimum) van de horizon van politieke verwachtingen, maar van de verbreding ervan. Het is geen toeval dat het Spaanse anti-fascisme tot een revolutie leidde en het Franse anti-fascisme tijdens de Tweede Wereldoorlog tot de grootste proletarische verzetsbeweging die Europa ooit heeft gezien. Noch de Italiaanse, noch de Griekse, noch de Joegoslavische partizanen vochten tegen het fascisme om terug te keren naar een constitutionele monarchie. De strijd tegen het fascisme kon niet gevoerd worden ter verdediging van de oude orde waaruit de fascistische barbarij was voortgekomen, of om terug te keren naar die rampzalige oude normaliteit. In zijn boek “Een eeuw van uitersten” vat Hobsbawm deze situatie samen als “de naar links gerichte logica van de anti-fascistische oorlog”. (13)

“Er is overvloedig bewijs voor de radicalisering van gewone mensen die in heel Europa onder nazi-heerschappij leefden”, schrijft historicus Mark Mazower over hetzelfde onderwerp: “Een jonge Nederlandse advocaat schreef in 1942 in een ondergronds bericht: ‘Het laatste wat we willen is een terugkeer naar de sociale omstandigheden van 1939, met hun economische chaos, sociale ongelijkheid, intellectuele laksheid en klassevooroordelen.” Ongeacht de verschillen tussen de anti-fascistische verzetsbewegingen, is de radicalisering naar links in de sociale en politieke aspiraties van de verzetsstrijders duidelijk. “Het doel van een rechtvaardiger en ‘gesocialiseerde’ economie, of dat nu in de zin van nationalisatie van de belangrijkste industrieën en banken was, staatsplanning met prijs- en productiecontrole of in vage en dubbelzinnige termen van ‘sociale rechtvaardigheid’, werd gedeeld door de overgrote meerderheid van de verzetsstrijders.” (14)

In zijn boek gebruikt Mason zelf voorbeelden die de radicaliserende (maximale) dynamiek van anti-fascistische politiek bevestigen, en niet een van “grootste gemene deler” (minimale). Hij citeert bijvoorbeeld een activist van de Sociaal-Democratische Partij die ondergronds ging nadat de nazi’s de macht hadden gegrepen in Duitsland en die tegen het nieuwe regime vocht: “Er is hier één enkel idee: macht kan alleen worden gebroken door macht. En het huidige regime omverwerpen om de democratische staat van het verleden te herstellen is iets waar absoluut niemand in Duitsland bereid is een vinger voor uit te steken.” (15)

Vechten tegen het fascisme om de oude wereld te doen herleven was nooit een populair idee in het klassieke tijdperk van het anti-fascisme. Een van de bekende exponenten van dit idee was H.G. Wells. In “All Aboard for Ararat!”, dat werd gepubliceerd tijdens de Tweede Wereldoorlog en zijn laatste levenswerk vertegenwoordigt, gaat God op zoek naar een nieuwe Noach om een einde te maken aan de algemene staat van oorlog en bloedvergieten waarin de mensheid zich bevindt. Hij kiest uiteindelijk voor Noach Lammock en heeft een lang gesprek met hem waarin hij de opdracht aanvaardt om een nieuwe ark te bouwen. Terwijl Noach Lammock met God discussieert over het worden van de nieuwe Noach, stelt hij herhaaldelijk dezelfde vraag: “Willen we de oude wereld, die tot aan zijn nek in zonde en verderf zit, verlossen en vernieuwen, of willen we deze verschrikkelijke vuurzee van oorlog, consumerende staten en verouderde tradities achter ons laten en een compleet nieuwe wereld bouwen?” (16) Voor de nieuwe Noach heeft het bouwen van een ark midden in de apocalyps maar één betekenis: de belofte van een nieuwe wereld. Hij roept tot God: “We willen toch niet de oude wereld redden, die met angstaanjagende snelheid wegzinkt in een vloed van oorlog, haat en wreedheid? Met deze wereld hebben we niets meer te maken.” (17)

Dit is zeker het geval in onze tijd, waarin de horizon van politieke verwachtingen al smaller is geworden. Is de heropleving van het fascisme, zij het in verschillende vormen, niet juist een product van het “kapitalistisch realisme”, om de beroemde uitdrukking van Mark Fisher te gebruiken, waarin de verwachting van een toekomst die kwalitatief verschilt van het heden bijna volledig is losgelaten, waarin het onmogelijk is geworden om je een coherent en samenhangend alternatief voor het kapitalisme voor te stellen? Het kapitalistisch realisme maakt radicale veranderingen, en natuurlijk ook revoluties, ondenkbaar en versterkt de overtuiging dat er vanaf nu niets nieuws meer zal gebeuren. Deze “historische onvruchtbaarheid”, dat wil zeggen de ontkenning van het vermogen van menselijke samenlevingen om zichzelf radicaal te vernieuwen, leidt onvermijdelijk tot massale sociale regressie.

In de woorden van Ugo Palheta: “De opkomst van een soort klassenfatalisme (een groeiend scepticisme over de mogelijkheid om een machtsevenwicht te creëren ten opzichte van de eigenaars en het kapitaal) sinds de jaren tachtig” (18) vormt precies de politieke voedingsbodem waarop fascisme gedijt. William Buchanon wijst op dit klassenfatalisme wanneer hij de opkomst van Le Pen’s Rassemblement National bespreekt: “De partij weigert om meer sociale woningen te bouwen, maar roept op tot deportatie van migranten zodat meer Fransen hiervan kunnen profiteren. Afgezien van racisme is de groeiende populariteit van dergelijke stellingen direct gekoppeld aan de capitulatie van de Fransen op één punt: wat we ook doen, de liberale hervormingen zullen uiteindelijk worden doorgezet.” (19)

Wat Mason beschrijft als een onmisbare voorwaarde voor succesvol hedendaags anti-fascisme, namelijk de vernauwing van de politieke horizon van verwachtingen, de zelfbeperking en de-radicalisering van links en sociale strijd, leidt het hele politieke veld alleen maar richting een doodlopende weg waarin rechts tegen rechts vecht, en het kwaad tegen het kleinere kwaad. Het is deze impasse, die de politieke ruimte nog verder vernauwt, die ervoor zorgt dat “extreem-rechts” de wind nog meer in de zeilen krijgt. Degenen onder ons die jarenlang herhaaldelijk de ellende van “tatava yapma bas geç” (“niet zo kletsen, gewoon stemmen”) en “strategisch stemmen” hebben meegemaakt, zouden dit moeten weten.

Fascisme is een dominante tendens en een potentieel kenmerk van het neo-liberale “tijdperk van catastrofe”. Om deze tendens te bestrijden is het vooral nodig om een “defensieve” opvatting van anti-fascisme te vermijden (het anti-fascistische minimum, om Bora’s term te gebruiken), dat wil zeggen een tendens die zijn politieke doelen voornamelijk beperkt tot het stoppen van de fascistische dreiging en daarvoor zijn toevlucht neemt tot het centrum. Het anti-fascisme van vandaag moet een expliciet anti-neo-liberale lijn volgen die gericht is op het doorbreken van de dominantie van het “kapitalistisch realisme” dat het fascisme voedt en het tot een concrete mogelijkheid maakt.

Foti Benlisoy

Noten deel 1:

• 1. Mark Bray, “Antifa The Anti-Fascist Handbook”, Melville House, 2017, pag. 77- 96.
• 2. Tan?l Bora, “Anti-fa?ist minimum”.
• 3. Tan?l Bora, “Neo-Fa?izmin Yükseli?i… Anti-Fa?izmin Krizi… MHP Tart??malar?“.
• 4. Paul Mason, “How to Stop Fascism History, Ideology, Resistance”, Allen Lane, 2022, pag. 200.
• 5. Mason, pag. 220.
• 6. Mason, pag. 232.
• 7. Voor een kritiek op deze visie zie David Renton, “Fascism Theory and Practice”, Pluto Press, 1999.
• 8. Alberto Toscano, “Late Fascism: Race, Capitalism and the Politics of Crisis”, Verso, 2023, pag. 61.

Noten deel 2:

• 9. Domenico Losurdo, “Liberalism A Counter-History”, Verso, 2011, pag. 340.
• 10 Mike Davis, “Late Victorian Holocausts”.
• 11. Enzo Traverso, “The Origins Of Nazi Violence”.
• 12. Ishay Landa, “The Apprentice’s Sorcerer Liberal Tradition and Fascism”, Brill, 2010, pag. 9.
• 13 Eric J. Hobsbawm, “The Short 20th Century 1914-1991. The Age of Extremes”.
• 14. Mark Mazower, “Dark Continent Europe’s 20th Century”.
• 15. Paul Mason, “How to Stop Fascism History, Ideology, Resistance”, Allen Lane, 2022, pag. 211.
• 16. H.G. Wells, “All Aboard for Ararat!”
• 17. idem
• 18. “Umut Cephesini ?n?a Etmek: Ugo Palheta ile Fransa Hakk?nda Söyle?i“.
• 19. William Bouchardon, “Le tournant patronal du Rassemblement National“.

Dit artikel werd origineel geplaatst door Doorbraak.eu op 14 en 15 april 2025.

Op het station, onderweg naar Amsterdam, valt me iets op. Iedereen heeft haast, iedereen is bezig, iedereen is even geërgerd door de steekproef bij de AH to-go… 

Het is zaterdagochtend en Nederland is onderweg. Het maakt niet uit waar vandaan, of waar naartoe… Vandaag zijn we allemaal “Beste Reizigers”. 

Het wordt steeds drukker in de trein. Verschillende gezichten, verschillende talen, iedereen met hun eigen verhaal, hun eigen doel, elk van hen een deel van de puzzel die Nederland zo mooi maakt. 

Als ik naar buiten kijk zie ik kinderen voetballen. Ze spelen samen en de enige kleur die ertoe doet is die van hun hesje. 

Het is 22 maart 2025. De dag na de internationale dag tegen racisme en discriminatie en vanmiddag demonstreren we tegen ons extreem-rechtse kabinet, tegen de zondebok-politiek, tegen de leugens, tegen de verdeling en vóór een Nederland waar iedereen vrij is. 

In Amsterdam sluit ik me aan bij wat vrienden die zich hebben verzameld bij het Homomonument, een klein stukje lopen van de Dam. De sfeer zit er goed in. De zon schijnt, mensen delen zonnebrand met elkaar en een hond met een sjaaltje waarop artikel 1 van de grondwet staat geschreven schiet tussen m’n benen door. 

Het is zover. Na een kort praatje gaan we richting de Dam om ons bij de rest te voegen. Bordjes de lucht in, handen omhoog, hier en daar hoor ik zelfs al wat leuzen. 

Terwijl we zo richting de Dam lopen, bedenk ik me hoe mooi het is om nu al zoveel mensen te zien. Ik was eigenlijk bang dat Nederland een beetje demo-moe was.

Er is zoveel aan de hand, alles is belangrijk, alles is groot, alles is kut en het is niet raar als dat je machteloos laat voelen.

Toen stapte ik de Dam op. Langs het paleis, over het tramspoor… Rustig een plekje zoeken waar ik het podium goed kan zien. Komt goed, ik ben netjes op tijd. Zo vol zal het vast nog niet zijn…

Het was afgeladen. Van het Paleis op de Dam tot rondom het Nationaal Monument stond het vol met mensen. Achteraf hoorde ik dat er ruim dertigduizend demonstranten waren. 

Dertigduizend! Een zee van mensen, jong en oud, groot en klein, vanuit heel Nederland en daar voorbij. Ik zie ouders met hun kinderen, grootouders met hun kleinkinderen, mensen van alle leeftijden door elkaar. Verschillende politieke en maatschappelijke partijen zijn als blokken aanwezig en zorgen voor een lappendeken van gekleurde borden en vlaggen. 

Viervoeters, vierwielers, mensen met een wandelstok in één hand en een vlag in de andere. 

Rechts van me hoor ik de leuzen van het Palestina blok, links van me zie ik vlaggen van een Turkse groep, een Friese Pridevlag waait nét over mijn hoofd heen en achter me warmt een Caribische drumband zich lekker op. Er wordt gejuicht, gefloten, geklapt, er worden stickers geplakt, pamfletten verspreid en vooral een hoop ideeën gedeeld.

“Kan iedereen mij horen?” Midden in de mensenmassa is een klein podium verstopt. De leuzen stoppen en het geroezemoes wordt zachter tot het stil is op de Dam. 

Dit is de jaarlijkse landelijke demonstratie tegen racisme en discriminatie. Maar dit jaar is daar voor het eerst – expliciet – het woord ‘fascisme’ aan toegevoegd. 

Het is zover. Ook in het nuchtere Nederland durven we het te zeggen. Beter laat dan nooit. 

“Toen niet! Nu niet!” “Nooit meer Fascisme!” 

Als ik om me heen kijk, blijf ik onder de indruk van de diversiteit, de intersectionaliteit. Dit kabinet werkt hard om ons te verdelen, het zaait haat en wijst de vinger naar iedereen behalve zichzelf. Maar wij laten ons niet verdelen. Het maakt niet uit voor wie ze eerst komen, later komen ze voor ons. 

Maar Nederland is niet langer stil. Wij staan voor gelijkheid, vrijheid en menswaardigheid. Voor elkaar, voor iedereen. Racisme is geen mening. 

Racisme en discriminatie zijn giftig en solidariteit is het tegengif. 

Weerstand werkt. Demonstreren werkt. Protest werkt. Zelfs als het lang duurt. 

Kick Out Zwarte Piet heeft ervoor gezorgd dat steeds minder gemeenten aan zwarte Pieten doen. Voor het handjevol dat dat nog wél doet, is het een statement. Een duidelijke utiing van (hun) racisme.

Het bezetten van de campussen heeft een aantal universiteiten hun banden laten breken met Israëlische instellingen. 

En we blijven de straat op gaan tot iedereen in Nederland van dezelfde vrijheid kan genieten. Want tot iedereen vrij is, is niemand dat! 

Hierna volgt een korte huishoudelijke mededeling: “We hebben van de politie gehoord dat de geplande route moet worden gewijzigd…” – “BOOOEEEEHHH!” –  “… omdat we met TEVEEL zijn!” 

Ik kijk om me heen. Ik ken niemand direct, maar ik voel me met iedereen verbonden. 

De drumband is steeds minder goed te horen. De voorhoede moet al een eind onderweg zijn, maar de Dam staat nog steeds hartstikke vol en ik sta nog steeds hartstikke stil. 

Even later vind ik mijn vrienden weer terug en samen bewegen we van de Dam af en het Rokin op. De mars verloopt even rustig als wij lopen. Het valt me op hoe weinig politie ik zie, mét of zonder uniform. 

Het is bijna alsof demonstraties waar minder politie aanwezig is, nauwelijks uit de hand lopen… 

Verschillende delen van de stoet wisselen elkaar af met leuzen, juichen, schreeuwen en fluiten. De mensenmassa kruipt als een gonzende rups door de stad. Het geluid is het best te vergelijken met een overvol stadion. Een goederentrein die in de verte voorbij dendert. Toeristen en toeschouwers staan in groepjes langs de straat. Op de verhoogde tramhaltes staan fotografen en andere mensen die een beter uitzicht willen hebben over de hele stoet. 

De weg helt omlaag, ik ga op m’n tenen staan en ik kan het begin van de stoet niet eens zien. Achter me hetzelfde verhaal. Één massieve sliert mensen laat zien dat het menens is. 

“Siamo Tutti Antifascisti!”

Dat zijn we zeker! 

Het protestbord van degene voor me vat het mooi samen. “Make Racists Afraid Again” Als ik om me heen kijk, hebben ze daar alle reden toe. 

Het is een wandeling die je op elke andere dag in een kwartiertje zou kunnen doen. Na zo’n anderhalf uur zijn we er bijna en ik merk dat het stiller wordt om me heen. De stemmen zijn op, het schreeuwen wordt schor en alleen de megafoons komen boven de geluiden van de stad uit. Daarvoor in de plaats is een zacht, maar voelbaar, geroezemoes. 

Mensen zijn met elkaar aan het praten. Politiek, toekomst, verleden, zorgen en zoveel hoop. Ontmoeten doe je op straat. Organiseren doe je op straat. En vandaag lopen er een hoop mensen op straat. Zo veel meer dan zich verstoppen achter een torentje in Den Haag. 

Samen staan we sterker dan de haat van dit kabinet! 

Het gaat niet lekker in Nederland. Dat is helaas geen vraag meer. Extreemrechts ís het kabinet, fascisten en nazi’s durven onbeschaamd de straat op om hun boodschap van haat en verdeling te verspreiden en onze rechten worden stuk voor stuk van ons afgenomen. 

Het is tijd. Het is aan ons. En de vraag is simpel:

WAT DOE JIJ?

Watdoejij.noblogs.org helpt je op weg.

Check de website en zie wat jij kunt doen tegen fascisme!

Klik hier om hun flyer zelf uit te printen en te verspreiden. 

Herken fascisten / extreemrechts (Poster en flyer )
Deze poster helpt om fascisten en extreemrechts te herkennen om ze beter te bestrijden. De poster focust op verschillende Nederlandse groepen die allemaal een andere rol hebben in het extreemrechtse landschap. Veel van deze zijn te vinden op de website van de antifascistische onderzoeksgroep Kafka.
Een van de makkelijkste manieren om iets tegen extreemrechts te doen in je omgeving is hun troep verwijderen op straat en andere plekken waar je het tegenkomt. Op https://afanederland.org/webshop-2/ kan je stickers bestellen om bruine drek mee over te plakken. Geef ze niet de kans hun schadelijke ideeën te verspreiden. Hoe minder ruimte voor hun onmenselijkheid, hoe beter! Wees voorzichtig en blijf alert.

Deze symbolen en logo’s worden in Nederland gebruikt door extreemrechtse en fascistische groepen in 2025. De lijst is in willekeurige volgorde en niet volledig: er kunnen groepen en symbolen missen of veranderen. Er is ook fascistische symboliek en codes die niet door specifieke groepen maar in het algemeen door rechts-extremisten gebruikt worden.

Download hier de flyer en hier de poster.

Vanaf nu is deze gratis te downloaden om te informeren en verspreiden.
Heb jij ook een antifascistische poster gemaakt? Mail ons en wellicht delen we het!

Dit artikel verscheen in de anarchistische publicatie Rumoer 8.

BUDAPEST COMPLEX
Europese jacht op antifascisten aangestuurd door Hongarije

Sinds februari 2023 maakt de Europese justitie – daar kunnen we van spreken aangezien verschillende landen samenwerken om hetzelfde doel te bereiken – jacht op antifascisten. De Hongaarse staat heeft 14 arrestatiebevelen uitgevaardigd voor de uitlevering van antifascisten die zij beschuldigen van aanvallen op neo-nazi’s in Budapest in februari 2023.

De jacht wordt geopend

Tijdens en rond de nazi bijeenkomst en herdenkingsmars op de zogenaamde “Dag van Eer” worden groepen neo-nazi’s in Budapest opgejaagd en aangevallen. Hongaarse, Poolse en Duitse rechts- extremisten gaan tegen de vlakte. In de nasleep hiervan opent de Hongaarse staat op eigen initiatief een onderzoek, de nazi’s zelf zouden namelijk geen aangifte hebben gedaan. Hiermee volgen meerdere arrestaties en huisdoorzoekingen in verschillende Europese landen, vooral in Duitsland waar de gebeurtenissen in Budapest in verband worden gebracht met de zogenaamde “Antifa-Ost zaak”. De groep wordt ervan beschuldigd aanvallen op nazi’s en hun infrastructuren te hebben georganiseerd en uitgevoerd. Deze repressieve operatie tegen antifascisten kreeg bekendheid door de sensationele en seksistische behandeling in de pers van de zogenaamde leider en hoofdverdachte van de groep antifascisten Lina E.

Vooral de Duitse en Hongaarse staat werken intensief samen. De eerste aanval op nazi’s in Budapest vindt op 9 februari 2023 plaats. Nog geen week later, op 15 februari, vindt er al een huisdoorzoeking plaats in Berlijn. Beide staten hebben hier een gedeelde interesse: hard en repressief optreden tegen militant antifascisme. De vermeende en ongefundeerde connectie tussen het Budapest-Complex en de Antifa-Ost zaak worden meermaals door de politie van beide landen herhaald.

De Italiaanse Ilaria zat 11 maanden in de Hongaarse bajes nadat ze in Budapest was opgepakt, eveneens beschuldigd van geweldpleging en/of poging tot moord, waar de straffen voor uiteenlopen van 2 tot 24 jaar. Ze verscheen in rechtbank geboeid aan handen en voeten onder zware beveiliging. De ophef en schok hierover in Italie was zo groot dat ze in Juni 2024 is verkozen tot het EU-parlement. Een stunt op poten gezet door een kleine links-groene partij om haar zo diplomatieke immuniteit te kunnen verstrekken. De verontwaardiging over Ilaria’s behandeling leidde ertoe dat ze met voorkeursstemmen verkozen werd. Inmiddels heeft Hongarije een verzoek ingediend bij de EU om haar immuniteit op te zeggen, dit nadat Ilaria fel van wand stak tegen de Hongaarse president Viktor Orban – een Wilders-BFF – in het Europees parlement.
In November 2024 wordt in Frankrijk Gino gearresteerd. Ook tegen hem loopt een arrestatiebevel. De Franse rechtbank buigt zich nu over het verzoek en zal 16 december beginnen aan het beoordelen daarvan. Dit nadat een Italiaanse rechtbank in maart 2024 een soortgelijk verzoek afkeurde voor de in Milaan gearresteerd Gabriele. Na een half jaar onder huisarrest te hebben geleefd wordt hij vrijgelaten, de Italiaanse rechtbank oordeelt dat de kans op een “onmenswaardige behandeling” in Hongaarse gevangenissen te groot is. De Duitse rechtbanken zien dat anders. In augustus 2024 wordt de non-binaire Maja in een flitsactie uitgeleverd aan Hongarije nadat ze al enkele maanden in een Dresdense bajes zat. Binnen 24 uur zat ze vast in Hongarije: de rechtszaak werd ‘s avonds laat gehouden, de goedkeuring vond plaats, per helikopter werd Maja naar de Hongaars-Oostenrijkse grens gevlogen en uitgeleverd, er was geen enkele kans op bezwaar.

Wraak van de Hongaarse staat

Het Budapest-Complex is vooral het werk van de Hongaarse staat die eigenhandig het initiatief neemt om antifascisten te vervolgen die het gewaagd hebben om op Hongaarse bodem neo-nazi’s aan te vallen. De omstandigheden in de bajes zijn zwaar en extra bestraffend. Ilaria zat alleen opgesloten in de kou, opgesloten met slechtwerkende sanitaire voorzieningen. Maja zit geïsoleerd vast terwijl de kakkerlakken en bedwanzen haar cel hebben geïnfesteerd. Een van de eerste aangeklaagden, de Duitse Tobias, is bij zijn eertse zitting veroordeeld tot drie jaar cel, terwijl tegen de inmiddels vrijgelaten Ilaria 11 jaar werd ge-eisd. Deze verzoeken passen ook in de politiek van de Hongaarse president Orban, die samen met zijn Europese bondgenoten Wilders, Le Pen en Meloni, alle vormen van antifascisme de kop in wil drukken en een sterk historisch revisionisme toepast.
De retoriek die hierin wordt gebruikt is zeer xenofobisch en schetst een narratief van buitenlandse antifascisten die de Hongaarse hoofdstad een paar dagen lang met geweld en terreur in hun greep hebben gehouden. Hongaarse staatsmedia en politici spreken over aanvallen op toeristen en onschuldige voorbijgangers, terwijl deze met naam en toenaam zijn geïdentificeerd als Poolse neo-nazi’s en deelnemers aan de herdenksmars voor de “Dag van Eer”.

Wat er zal komen en solidariteit

De Europese klopjacht op antifascisten lijkt niet op te houden. Er blijven nieuwe aanklachten opduiken en arrestaties plaatsvinden die opduiken uit de tovenaarshoed van zaken die afgesloten leken. Ook lijkt er een gerechtelijke ping-pong gaande nu de antifa Tobias, die zijn straf bijna heeft uitgezeten in Hongarije, mogelijk wordt uitgeleverd aan Duitsland vanwege verdenkingen in de “Antifa-Ost zaak”.

Het is belangrijk dat we onze solidareit met alle vervolgden en arrestanten blijven uiten. Niet alleen op politieke en ondersteunende wijze door geld in te zamelen, brieven te schrijven en te demonstreren. Niet alleen door hun praktijken door te zetten, de staat en fascisten aan te vallen. Vooral door hun ideeën te verspreiden en te verkondigen dat ze juist handelden. Door te verkondigen dat het terecht is dat nazi’s op straat worden opgejaagd en aangevallen. Dat het niet normaal is om de daden en ideologie van de SS te vereren, en dat als men dit doet ze van geluk mogen spreken dat ze alleen een klap in hun gezicht krijgen. We benadrukken dat er een verschil zit tussen reactionair geweld en het geweld van de uitgebuitenen en onderdrukten. Want het is vooral deze stem die de staat voor de eeuwigheid wil opsluiten.

Solidariteit met alle ondergedoken en opgesloten kameraden!
Free All Antifa’s!

Huidige Arrestanten

Hanna – vast in Duitsland, Hongarije vraagt om uitlevering.

Maja – December 2023 opgepakt en in de herfst van 2024 uitgeleverd aan Hongarije met een flits-actie zonder kans op beroep tegen het uitleveringsbesluit.

Tobias – zit sinds februari 2023 vast in Hongarije en is in eerste instantie veroordeeld tot 3 jaar cel en in hoger beroep tot 1 jaar en 10 maanden met aftrek van voorarrest. Wordt ook verdacht in de “Antifa-Ost zaak”, Duitsland heeft om zijn uitlevering gevraagd.

Ilaria – zat 11 maanden vast in Hongarije, vrijgelaten nadat ze werd verkozen tot het Europees parlement in Juni 2024. Eerder vroeg het Hongaarse OM om 11 jaar celstraf.

Gabri – van november 2023 tot eind maart 2024 in huisarrest in Iatlie, Hongarije vraagt om zijn uitlevering, inmiddels weer vrij nadat een Italiaanse rechtbank uitlevering heeft geweigerd op basis van het risico van onmenselijke behandeling in de Hongaarse bajes.

Gino – opgepakt in Frankrijk op 12 november 2024, Hongarije vraagt om zijn uitlevering.

Arrestant Thuringen– opgepakt op 8 november 2024, ook verdacht in de “Antifa-Ost zaak”.

7 mensen geven zich aan in Duitsland – na 1,5 jaar ondergedoken te hebben gezeten besluit een groep van 7 mensen om zichzelf aan te geven bij de politie in verschillende steden in Duitsland. Ze worden allemaal verdacht van betrokkenheid bij het “Budapest-complex”. Hongarije vraagt ook om hun uitlevering.

Wat is de “dag van eer”?

Als het Rode Leger de nazi’s terugdringt en uiteindelijk Budapest omsingelen, proberen Duitse Waffen-SS en Wehrmacht troepen samen met Hongaarse nazi’s uit te breken. De zelfmoord missie mislukt en de hopeloze poging om de omsingeling te doorbreken eindigt in een nederlaag voor de nazistische troepen.

Sinds midden jaren ‘90 grijpen extreem-rechtse groepen deze gebeurtenis aan om hun ideologie te prediken en de gebeurtenissen rond de uitbraak van de SS troepen te aanbidden als een soort martelaarschap en het omkomen in een “eervolle” strijd tegen het communisme.

Alhoewel “de dag van eer” niet behoort tot een bijzondere grote nazi demonstratie in Europa staat deze wel prominent op de extreem-rechtse jaarkalender. Zo sluiten veel nazi’s uit andere landen zich aan bij de activiteiten en is het een jaarlijks netwerkevenement voor rechts-extremisten.